NẾU MUỐN GIẢI NHẤT HÃY CHỌN LEONID KOGAN ĐI THI

“Nếu muốn giải Nhất, hãy cử Leonid Kogan đi thi!”
Phần 1

Ngày 14/11/2019, nhân kỷ niệm 95 năm ngày sinh của Leonid Kogan – nghệ sĩ vĩ cầm mà tên tuổi mãi mãi được ghi vào lịch sử biểu diễn thế giới, tại Phòng hòa nhạc lớn của Nhạc viện Moscow đã diễn ra buổi hòa nhạc kỷ niệm để vinh danh ông. Trên sân khấu là sự góp mặt của những nhạc sĩ trẻ xuất sắc – các nghệ sĩ vĩ cầm thế hệ mới sau này như Alyona Baeva, Leonid Zhelezny, Fyodor Beznosikov, Dennis Gasanov, cũng như đại diện trẻ nhất của dòng họ Kogan – Daniil.

Dưới đây là bài phỏng vấn của phóng viên Evgenia Krivitskaya (EK) với giáo sư Nhạc viện Moscow, nghệ sĩ piano Nina Leonidovna Kogan (NK) về cha bà, gia đình và sự nghiệp của họ.

EK: Tới đây, tại Phòng hòa nhạc lớn của Nhạc viện, sẽ kỷ niệm ngày sinh của Leonid Kogan – nghệ sĩ vĩ cầm vĩ đại, người gắn bó mật thiết với Nhạc viện Moscow, nơi ông không chỉ học tập mà còn giảng dạy trong nhiều năm, từng giữ chức trưởng khoa vĩ cầm. Trong buổi hòa nhạc, sẽ trình diễn Octet của Mendelssohn và Concerto cho vĩ cầm của Weinberg. Tại sao lại chọn những nhà soạn nhạc này?
NK: Bạn biết đấy, ý tưởng này xuất phát từ nghệ sĩ vĩ cầm Alyona Baeva. Ban đầu, cô ấy muốn chơi Concerto của Britten, nhưng sau đó gọi cho tôi và nói: “Tháng 12 này là kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Weinberg!” Và cô ấy đề xuất Concerto cho vĩ cầm của ông ấy. Vì dàn nhạc giao hưởng chỉ tham gia trong phần đầu tiên, nên chúng tôi quyết định chọn một tác phẩm hòa tấu thính phòng. Octet của Mendelssohn là một tác phẩm mạnh mẽ và rất đẹp, không bị “lu mờ” sau phần trình diễn của dàn nhạc giao hưởng. Liệu những nhà soạn nhạc này có phù hợp với nhau không? Ai bảo là không?

EK: Leonid Kogan có thân thiết với Mieczysław Weinberg không, hay đó chỉ là mối quan hệ chuyên nghiệp?
NK: Hai gia đình có giao lưu với nhau, tất nhiên. Weinberg từng kết hôn lần đầu với con gái của Mikhoels và tôi nhớ rất rõ Natalia Solomonovna. Còn về mối quan hệ sáng tạo, thì giữa nghệ sĩ biểu diễn và nhà soạn nhạc trước hết là sự bạn bè thân thiết.

EK: Cha của bà quan tâm đến âm nhạc đương đại đến mức nào? Hay ông chơi nó vì lúc đó “cần phải chơi”?
NK: Cha tôi rất cởi mở với âm nhạc đương đại. Ông là người đầu tiên ở Liên Xô biểu diễn Concerto cho vĩ cầm của Berg – điều đó đã nói lên tất cả. Bây giờ, đối với thế hệ trẻ, Berg đã được xem như nhạc cổ điển nhưng khi đó thì khác. Trong tiết mục của Leonid Kogan có Britten cũng như Shostakovich và Concerto số 1 của Shostakovich là một trong những “dấu ấn” của ông. Cha tôi cũng được dành tặng các Concerto của André Jolivet, Kara Karayev và Revol Bunin.

EK: Shostakovich đã dành tặng các tác phẩm vĩ cầm của mình cho David Oistrakh vậy liệu Leonid Kogan có cảm thấy ghen tị không? Có thể giữa họ tồn tại một sự “cạnh tranh” ngầm về Shostakovich?
NK: Không bao giờ. Họ chênh lệch nhau 18 tuổi! Họ thuộc về các thế hệ khác nhau và không thể có sự cạnh tranh. Khi Oistrakh ở đỉnh cao sự nghiệp, tất nhiên Shostakovich sẽ dành tặng các Concerto của mình cho một nghệ sĩ vĩ cầm như vậy. Bản thân Shostakovich trong cuộc trò chuyện với ông ấy đã đề cập rằng ông dự định viết Concerto vĩ cầm số 3 và dành tặng nó cho cha tôi – Leonid Kogan. Nhưng ông đã không kịp làm điều đó… Tuy nhiên, còn lại bản ghi âm 4 Prelude, trong đó Kogan được Shostakovich đệm đàn piano.
Có câu chuyện bên lề thế này…
Một lần, có người bấm chuông cửa ngôi nhà số 15 trên phố Gorky (nay là Tverskaya), nơi cha tôi sinh sống. Thật bất ngờ khi Dmitry Dmitrievich (Shostakovich) xuất hiện trước cửa với 1 cuống băng đang kẹp nách. Ông ấy hỏi: “Tôi có thể nghe Bản giao hưởng số 8 ở chỗ anh không?”. Nói thêm là cha tôi rất thích sưu tầm các thiết bị âm thanh nên trong nhà ông có đầy đủ các thiết bị thu và phát nhạc. Shostakovich vào nhà, ngồi xuống, im lặng nghe bản giao hưởng của mình – chỉ gõ ngón tay một cách lo lắng. Sau đó, ông nói: “Tôi có thể nghe lại không?”. Ông ấy nghe thêm lần nữa, sau đó cảm ơn, lấy cuộn băng và rời đi. Ông ấy sợ nghe nhạc của mình một cách công khai! Câu chuyện này được giữ kín trong gia đình.

EK: Leonid Borisovich (Kogan) có quan tâm đặc biệt đến thiết bị phát thanh không?
NK: Ông ấy nói chung rất yêu thích kỹ thuật – ví dụ như ô tô. Ông ấy từng nói rằng, nếu không trở thành nghệ sĩ vĩ cầm, ông sẽ làm kỹ sư cơ khí chuyên về động cơ. Ông tự sửa chữa mọi thứ bằng tay mình. Ở Arkhangelsk, tại ngôi nhà nghỉ, ông đã dựng một xưởng với bàn làm việc, máy hàn, thậm chí cả máy khoan cầm tay.

EK: Trong tiểu sử của ông có đề cập rằng ông đã viết luận án. Ông có thiên hướng làm việc khoa học không?
NK: Khó mà nói vậy. Ông chỉ sống vì cây vĩ cầm. Khi không luyện tập, mà chỉ ngồi giao tiếp, ông luôn giữ cây vĩ cầm trong tay – ông có thể uống trà, trò chuyện, nhưng ngón tay lúc đó vẫn lướt trên cần đàn. Hai điều quan trọng nhất trong đời ông là vĩ cầm và gia đình. Đó là một con người với tuổi thơ không dễ dàng, một thanh xuân khó khăn và sức khỏe không tốt… Bà nội đã đưa Lenya 9 tuổi đến Odessa để gặp thầy Stolarsky sau chiến thắng của ông tại một cuộc thi toàn Ukraine ở Kharkov. Nhưng họ nhận được điện báo rằng cha của Lenya đột ngột qua đời vì một cơn đau tim khi mới 48 tuổi! Họ trở lại Dnipro, bắt đầu cuộc sống mồ côi vì bà nội không có học vấn và không biết cách kiếm sống. Dnipro khi đó là một thành phố rất văn hóa, nhưng tất nhiên không thể so với thủ đô. Những người tốt đã giúp cha tôi đến Moscow. Bà nội làm lao công tại trường Âm nhạc Trung ương – lúc đó được gọi là “nhóm trẻ em đặc biệt” – để có thể kiếm sống. Mọi người đều giúp đỡ: Abram Ilyich Yampolsky tìm cho ông cây vĩ cầm và đảm bảo có thêm khẩu phần ăn.

EK: Leonid Kogan đã đi gần như khắp thế giới – dễ hơn là kể nơi ông chưa biểu diễn… Ông ấy đã đến những nơi xa xôi như New Zealand, Australia, châu Mỹ Latin. Ông ấy có thích những chuyến lưu diễn dài như vậy không?
NK: Ông không chọn lộ trình. Lúc đó, mọi chuyện diễn ra như sau: GOSConcert (Cục biểu diễn nghệ thuật quốc gia do KGB quản lý) gọi và thông báo rằng có lời mời lưu diễn. Nhưng cha tôi yêu thích du lịch. Sở thích của ông là nhiếp ảnh và ông liên tục chụp hình – còn lại một kho tài liệu khổng lồ. Ông nội tôi là một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp và cha tôi thừa hưởng kỹ năng bố cục hoàn hảo từ ông – biết làm thế nào để chụp được khoảnh khắc đẹp nhất. Ông ấy chụp ảnh tuyệt vời.

EK: Mẹ bà, Yelizaveta Gilels, cũng là một nghệ sĩ vĩ cầm xuất sắc và có sự nghiệp riêng. Làm thế nào hai con người sáng tạo lớn lao như vậy có thể chung sống hòa hợp?
NK: Bạn nói đúng, đây là một trường hợp hiếm trong các gia đình nghệ sĩ. Làm sao họ chung sống hòa hợp? Mẹ đã ngừng chơi vĩ cầm – một quyết định hoàn toàn có ý thức. Bà từ bỏ sự nghiệp của mình vì cha. Họ gặp nhau khi mẹ tôi đã kết hôn. Đó là thời chiến, mẹ 23 tuổi, còn cha kém mẹ 5 tuổi, vẫn gần như là một đứa trẻ. Họ cùng học trong lớp của Abram Ilyich Yampolsky. Người chồng đầu tiên của mẹ tôi đã qua đời sau 5 năm chung sống do mắc bệnh lao phổi. Gặp mẹ tôi, Leonid Kogan không rời bà, giúp đỡ mọi cách có thể và cuối cùng ở lại bên bà. Trước khi kết hôn, họ tình cờ sống trong cùng một khu nhà tại Tverskaya, số 15. Một căn hộ là của bà ngoại và mẹ tôi, căn khác là của Abram Ilyich Yampolsky, người đã nhận cha tôi và bà nội vào sống cùng. Trong gia đình có kể rằng một lần mẹ tôi nghe qua đài phát thanh bản “Gypsy Caprice” của Kreisler do Leonid Kogan chơi khi hai người chưa biết nhau. Mẹ tôi bật khóc và nói: “Nếu có thể chơi vĩ cầm như vậy, thì tôi sẽ không chơi nữa.” Và sau đó, bà đã quyết định từ bỏ cây vĩ cầm, đặt tất cả lên bàn thờ để ủng hộ sự nghiệp của cha.
Sự nghiệp của cha tôi không hề dễ dàng. Ban đầu, ông không được phép biểu diễn ở bất cứ đâu. Nhưng rồi xảy ra một câu chuyện khó tin: Nữ hoàng Elizabeth đã viết thư cho Stalin, nhờ gửi “một phái đoàn nghệ sĩ vĩ cầm Liên Xô tham dự cuộc thi mang tên bà được tổ chức lại sau chiến tranh.” Mẹ tôi đã từng đoạt giải tại Brussels năm 1937 và cuộc thi này được tổ chức vào năm 1951. Nữ hoàng yêu cầu trong ban giám khảo nhất định phải có David Oistrakh từ phía Liên Xô.
Lúc đó, vòng tuyển chọn đã được tổ chức và cha tôi không được chọn. Người được đi là Igor Oistrakh, con trai của David Oistrakh. Cha tôi thì đang lưu diễn dọc sông Volga để kiếm tiền.
Nhưng khi bức thư của nữ hoàng đến tay Stalin, ông đã viết một lời chỉ đạo ngắn gọn: “Cử người đi và chiến thắng.” Ngay lập tức, David Oistrakh được liên hệ và ông nói rằng nếu muốn giành giải Nhất, thì chỉ có Leonid Kogan mới làm được. Cha tôi bị gọi gấp từ chuyến lưu diễn, đưa về Moscow. David Oistrakh rút tên con trai mình với lý do sức khỏe và thay vào đó là Leonid Kogan. Cha tôi kể rằng, không khí trước vòng chung kết cực kỳ căng thẳng, các nhân viên sứ quán Liên Xô liên tục thúc giục ông: “Xin anh hãy giành giải Nhất, nếu không chúng tôi sẽ gặp rắc rối lớn.” Cuối cùng, cha tôi đã giành chiến thắng và từ đó sự nghiệp của ông bắt đầu thăng hoa…

Còn tiếp Phần 2
P/S: các chữ trong ngoặc đơn là chú thích của mình!
Bức ảnh đăng tải là bộ ba David Oistrakh, Leonid Kogan và Isaac Stern