ĐẦU CÂM (2)

Hồi 2: Huyền Thoại Dolby & HX Pro

Nếu hồi 1 là bức tranh toàn cảnh về thế giới đầu câm, thì hồi này chính là lúc ta bước vào “bí kíp võ công” đã làm thay đổi vận mệnh của cassette: công nghệ Dolby và HX Pro. Không chỉ là cái tên in trên mặt máy hay vỏ băng, Dolby và HX Pro là những phát minh đã biến cassette từ món đồ ghi chú thành vũ khí hi-fi thực thụ, giúp âm nhạc analog vượt qua giới hạn vật lý của băng từ.

Năm 1965, Ray Dolby – một kỹ sư người Mỹ – đã phát minh ra hệ thống giảm nhiễu điện tử đầu tiên cho ghi âm analog, mang tên mình. Dolby Laboratories ra đời tại London, nhanh chóng đưa Dolby A vào phòng thu chuyên nghiệp, rồi mở rộng ra thị trường tiêu dùng với Dolby B (1968), Dolby C (1980), và sau này là Dolby S. Mục tiêu duy nhất: loại bỏ tiếng xì “hiss” đặc trưng của băng từ, thứ từng khiến cassette bị chê là “đồ chơi trẻ con” so với băng cối.

Dolby hoạt động dựa trên nguyên lý nén động: khi thu, hệ thống sẽ tăng cường các tín hiệu tần số cao ở mức nhỏ (nơi tiếng xì dễ lấn át), còn khi phát lại thì giảm chính xác lượng đó, vừa trả lại âm gốc vừa kéo tiếng xì xuống thấp hơn. Dolby B tập trung vào dải trên 1kHz, giảm được khoảng 10dB tiếng xì; Dolby C nâng lên 15–20dB, mở rộng dải tác động xuống cả tần số trung, giúp cassette tiến gần chất lượng băng cối. Dolby S là đỉnh cao nhất, gần tiệm cận phòng thu, nhưng ra đời muộn khi cassette đã thoái trào nên ít phổ biến.

Thực tế, đa phần băng nhạc quốc tế, băng cassette Việt Nam thời kỳ vàng son đều sử dụng Dolby B. Khi phát lại trên đầu không có Dolby, tiếng sẽ hơi sáng, nhưng vẫn nghe được. Băng gốc dùng Dolby C rất hiếm, chủ yếu phục vụ thu cá nhân. Nếu chỉ bật Dolby khi ghi, phát lại không giải mã sẽ nghe bí, thiếu chi tiết. Ngược lại, băng thu không Dolby mà phát với Dolby sẽ bị “tụt” dải cao, tiếng đục. Đó là lý do vì sao dân chơi cassette lâu năm luôn khuyên: thu và phát phải cùng chuẩn, hoặc… tắt hết cho lành!

Một chi tiết rất đáng chú ý khi sử dụng Dolby là cảm giác âm thanh bị “bóp” dải trên – tức là dải cao (treble) trở nên dịu, thiếu độ mở hoặc hơi “bí” so với khi không dùng Dolby. Đây là hệ quả trực tiếp của nguyên lý nén/giải nén tín hiệu mà Dolby áp dụng để giảm tiếng xì (hiss) đặc trưng của băng từ. Công nghệ Dolby B, C ra đời trong bối cảnh giới hạn kỹ thuật của băng cassette thời đó, giúp giảm tiếng xì hiệu quả nhưng đồng thời cũng làm mất đi một phần sắc thái tự nhiên ở dải cao. Khi bật Dolby, nhất là trên các đầu câm hoặc băng đã cũ, người nghe thường cảm nhận rõ âm thanh như bị “giảm sáng”, thiếu không gian, đặc biệt ở các bản nhạc giàu chi tiết hoặc vocal nữ. Chính vì sự đánh đổi này, rất nhiều người chơi cassette – đặc biệt là những ai yêu thích chất âm mộc mạc, tự nhiên – lại chọn cách tắt Dolby cả khi thu lẫn khi phát. Họ chấp nhận nghe thêm chút tiếng xì để giữ lại trọn vẹn dải cao, cảm xúc và không khí analog nguyên bản của băng từ. Đây cũng là lý do vì sao một số bản thu cassette tự làm (mix tape) hoặc các bản remaster hiện đại thường không dùng Dolby, hoặc chỉ bật khi thực sự cần thiết cho các thể loại nhạc nhẹ, jazz, vocal.

Dolby không chỉ là công nghệ, mà còn là thương hiệu được bảo hộ nghiêm ngặt. Để sản xuất đầu câm có logo Dolby, các hãng phải trả phí bản quyền cho Dolby Laboratories, nhận chip giải mã và tài liệu kỹ thuật độc quyền. Đó là lý do vì sao các đầu câm “xịn” luôn có logo Dolby in nổi bật, còn nhiều máy OEM rẻ tiền chỉ ghi “compatible” hoặc không có logo chính thức. Từ năm 2016, Dolby đã ngừng cấp phép cho các đầu câm mới, nên các máy cassette sản xuất sau này (kể cả hàng Trung Quốc, retro) đều không còn Dolby “xịn”, chỉ có các hệ thống giảm nhiễu tự chế hoặc không có gì cả. Điều này khiến các đầu câm vintage có Dolby trở thành “hàng hiếm”, nhất là với các model nhiều chip Dolby (4–8 con), vốn được dân chơi săn lùng vì tiếng dày, sạch, ít xì.

Bên cạnh Dolby, HX Pro (Headroom Extension Professional) là một phát minh của Bang & Olufsen (Đan Mạch), sau này thương mại hóa cùng Dolby. HX Pro không phải là hệ thống giảm nhiễu, mà là mạch tối ưu hóa headroom khi thu băng – giúp dải động rộng hơn, thu được âm lớn mà không méo. Điều quan trọng là HX Pro chỉ hoạt động trong quá trình ghi (recording), không tác động khi phát lại. Nếu bạn dùng một đầu câm có HX Pro để tự thu băng, bản thu đó sẽ mang đầy đủ lợi ích của công nghệ này: dải động tốt, tiếng thoáng, ít méo. Khi phát lại trên bất kỳ đầu câm nào (dù có hay không có HX Pro), bản ghi vẫn giữ được chất lượng đã tối ưu hóa. Đó là lý do tại sao nhiều băng gốc quốc tế thường ghi chú “HX Pro” trên nhãn băng – báo hiệu bản thu được thực hiện trên máy có HX Pro, không phải là yêu cầu đầu phát cũng phải có HX Pro. Ngược lại, nếu bạn chỉ phát lại băng trên đầu có HX Pro mà bản thu không được ghi bằng HX Pro, thì công nghệ này không có tác dụng gì. Tóm lại, HX Pro là “đặc sản” của đầu câm thu, không phải là tính năng của băng. Băng tự thu hoàn toàn có thể sở hữu lợi ích của HX Pro nếu bạn dùng đầu câm có trang bị mạch này khi ghi âm.

Đa phần băng gốc quốc tế, Việt Nam xưa đều thu bằng Dolby B. Nếu chỉ ghi “Dolby System” mà không ghi rõ B hay C, mặc định là B. Băng có HX Pro là bản thu đã được tối ưu hóa headroom, không cần quan tâm đầu phát có HX Pro hay không. Với băng tự thu, nếu đầu câm có Dolby, nên thu và phát lại cùng chuẩn, đặc biệt với nhạc nhẹ, jazz, vocal. Nếu thích tiếng “xì xì” vintage, có thể tắt Dolby khi phát để giữ chất âm hoài cổ. Số lượng Chip Dolby nằm trên mạch cũng phần nào nói lên đẳng cấp của dản phẩm. Một số model đầu bảng như JVC TD-V1010, Pioneer CT-A9, Nakamichi Dragon… trang bị tới 4–8 chip Dolby riêng biệt cho từng kênh, xử lý song song, cho chất âm vượt trội (theo thông số kỹ thuật trên catalog).

Ngày nay, do Dolby đã dừng cấp phép, các đầu câm mới đều không còn Dolby “xịn”. Dân chơi cassette vintage càng trân trọng những model có Dolby đầy đủ, coi đó là “bùa chú” giúp cassette giữ được chất lượng hi-fi thực thụ. Nhưng cũng có người thích tiếng mộc, xì xì, không dùng Dolby để giữ chất analog nguyên bản. Đó là lựa chọn cá nhân, không có đúng sai tuyệt đối.

Dolby và HX Pro chỉ là một phần trong “võ công” của đầu câm cassette. Đằng sau đó còn là cả một thế giới cơ khí, đầu từ, mạch khuếch đại – nơi từng con ốc, từng tụ điện cũng góp phần quyết định số phận của mỗi bản nhạc. Hẹn gặp anh em ở hồi 3, nơi ta sẽ cùng “giải phẫu” cấu trúc máy, từ trái tim cơ khí đến linh hồn điện tử, để hiểu vì sao mỗi đầu câm lại có một “tính cách” âm thanh riêng biệt và không thể trộn lẫn.
HP Audio hpaudio.vn