BẢN CONCERTO SỐ 1 CỦA TCHAKOVSKY

TCHAIKOVSKY – CONCERTO SỐ 1 CHO PIANO Bản anh hùng ca của nghệ thuật Nga Nếu bạn là người nghe nhạc cổ điển chuyên nghiệp, là dân “a-ma-tơ” nhạc gì cũng nhảy, hay chí ít… cũng là một người thích “giả danh” yêu cổ điển để tỏ ra sang trọng, lấy số má, thì Concerto số 1 cho piano của Tchaikovsky là bản nhạc mà bạn bắt buộc phải thuộc lòng. Không cần hiểu lý thuyết nhạc, không cần đọc bản tổng phổ, nhưng bạn phải biết nó bắt đầu bằng tiếng piano như đập cửa – như một cú sấm sét đổ ập xuống giữa dàn nhạc đang lên dây. Bạn phải biết giai điệu chính ấy, dù hoành tráng đến đâu, cũng sẽ không bao giờ quay lại sau đoạn mở đầu – như một lời chào… rồi bỏ đi. Tchaikovsky viết bản concerto này vào mùa đông 1874–75, lúc đang chật vật khẳng định tên tuổi tại Nga. Ông đem bản thảo đến cho người bạn – đồng nghiệp – nghệ sĩ piano hàng đầu là Nikolai Rubinstein. Hy vọng được động viên, ông chỉ nhận lại… một cuộc hành quyết. Rubinstein chê thậm tệ: “vô giá trị”, “không thể chơi được”, “cần viết lại từ đầu nếu muốn công bố”. Nhưng Tchaikovsky cương quyết không sửa dù chỉ 1 nốt nhạc, thay vào đó gửi sang Đức cho Hans von Bülow – người đã biểu diễn buổi công diễn đầu tiên tại Boston (Mỹ) năm 1875, mang về thành công rực rỡ. Từ đó, thế giới âm nhạc không còn phớt lờ cái tên Pyotr Ilyich Tchaikovsky nữa. Không giống nhiều concerto cổ điển mang tính đối thoại nhã nhặn giữa piano và dàn nhạc, bản này là một cuộc vật lộn, đôi khi là chiến đấu. Piano không “múa”, không “trình diễn”, mà thẳng thắn, hung hãn, bốc lửa. Dàn nhạc không đệm – mà là đồng minh, đôi lúc còn lật ngược thế cờ. Giai điệu mang âm hưởng dân gian Nga và Ukraina, nhưng cách xử lý thì hoàn toàn hiện đại. Có những lúc bản nhạc như đang chạy trốn chính mình – vội vàng, đầy kịch tính – rồi bất ngờ rơi vào những khoảnh khắc trữ tình đến đau lòng. Tchaikovsky viết bản này như thể ông đang giải phẫu tâm hồn mình bằng từng phím đàn. Đây là bản concerto “bắt buộc” cho mọi nghệ sĩ piano cổ điển. Trong suốt lịch sử Cuộc thi piano Tchaikovsky, Concerto số 1 luôn là bài thi bắt buộc vòng chung kết. Năm 1958, khi Van Cliburn – một nghệ sĩ trẻ người Mỹ trình bày phần thi của mình với bản số 1 giữa lúc căng thẳng đỉnh điểm thời Chiến tranh Lạnh, khán giả Nga đã vỗ tay không ngừng. Ban giám khảo thậm chí đã do dự trong phần đánh giá trao giải, vì sợ bị xem là phản quốc. Nhưng Khrushchev – đương kim lãnh đạo Liên Xô – nghe xong liền phán: “Nếu nghe hay, hãy trao giải cho anh ta!”. Và Cliburn trở thành người Mỹ đầu tiên đoạt giải nhất cuộc thi âm nhạc lớn nhất của Nga ngay tại Moscow. Kể từ đó, Concerto số 1 của Tchaikovsky trở thành tác phẩm đại diện cho không chỉ piano Nga, mà là cả tâm hồn Nga. Nó không cho phép nghệ sĩ chơi hời hợt. Nó đòi hỏi kỹ thuật sắt đá, cảm xúc sâu thẳm, và một trái tim biết đau. Những người chơi nó giỏi nhất – từ Argerich với ngọn lửa bốc lên từng phím; Kissin với vẻ tinh tế như thơ; cho đến Matsuev dội xuống như đại bác – đều phải đi tới giới hạn chịu đựng của mình. Đây không phải bản nhạc bạn nghe để thư giãn. Đây là bản nhạc bạn nghe để tự hỏi mình đã từng sống hết mình hay chưa./.